Lichaamsbewustzijn bij kinderen: leren voelen wat je lichaam vertelt
Een kriebel in je buik als je iets spannend vindt. Schouders die ineens heel hoog zitten. Of een warm gevoel vanbinnen wanneer je blij bent. Ons lichaam geeft de hele dag signalen, maar voor kinderen is het niet altijd vanzelfsprekend om die signalen op te merken of er woorden aan te geven.
In mijn kinderyogalessen zie ik hoe waardevol het kan zijn om daar bewust aandacht voor te maken. Niet alleen door te bewegen, maar juist door tussendoor nieuwsgierige vragen te stellen. Waar voel je dit gevoel? Hoe voelt het daar? Merk je iets veranderen?
Soms weet een kind het meteen. Soms komt er een hand op een buik, borst of keel. En soms is het antwoord gewoon: ‘Ik weet het niet.’ Ook dat mag er zijn.
Door die aandacht regelmatig terug te laten komen, zie ik kinderen steeds beter woorden geven aan wat ze voelen en bewuster worden van waar ze iets in hun lichaam ervaren. Dat lichaamsbewustzijn is een interessant onderdeel van kinderyoga. Want een yogahouding gaat niet alleen over hoe je staat of beweegt. Het is ook een uitnodiging om te ontdekken: wat voel ik eigenlijk in mijn lichaam?
In deze blog duiken we in lichaamsbewustzijn bij kinderen. Wat bedoelen we ermee, hoe ontwikkelt het zich en hoe kun je als kinderyogadocent kinderen spelenderwijs uitnodigen om hun lichaam steeds beter te leren kennen?
Wat is lichaamsbewustzijn bij kinderen?
Lichaamsbewustzijn betekent dat een kind aandacht heeft voor zijn eigen lichaam en steeds beter leert herkennen wat daar gebeurt. Denk aan voelen dat je hart sneller klopt, dat je buik gespannen aanvoelt, dat je voeten stevig op de grond staan of dat je spieren moe worden na een actieve oefening.
Dat klinkt misschien heel vanzelfsprekend. Toch vraagt het best veel van een kind. Eerst moet je iets in je lichaam opmerken. Vervolgens ontdekken wat je voelt en waar je dat voelt. En dan moet je er soms ook nog woorden aan kunnen geven.
Lichaamsbewustzijn gaat daarom verder dan weten waar je armen, benen of buik zitten. Het gaat over bewust ervaren wat er in je lichaam gebeurt. Wat merk je wanneer je beweegt? Hoe voelt spanning of juist ontspanning? Wat gebeurt er met je ademhaling? En waar in je lichaam merk je bijvoorbeeld dat je iets spannend vindt?
Lichaamsbewustzijn en lichaamsbesef: wat is het verschil?
Lichaamsbewustzijn en lichaamsbesef worden gemakkelijk door elkaar gebruikt, terwijl ze niet hetzelfde betekenen.
Lichaamsbesef gaat over het kennen en ervaren van je lichaam als geheel en de verschillende lichaamsdelen. Een kind leert bijvoorbeeld waar zijn knieën, schouders en ellebogen zitten en hoe verschillende lichaamsdelen zich tot elkaar verhouden. Dat helpt een kind om zijn lichaam doelgericht te gebruiken tijdens bewegen.
Lichaamsbewustzijn gaat juist over bewust aandacht hebben voor wat je ín en met je lichaam ervaart. Voelen je spieren gespannen of ontspannen? Merk je dat je ademhaling sneller gaat? Voel je kriebels in je buik? En kun je ontdekken waar je een bepaald gevoel in je lichaam opmerkt?
Een kind kan dus heel goed weten waar zijn buik zit, zonder zich bewust te zijn van wat het daar op dat moment voelt.
Binnen een kinderyogales kun je met beide bezig zijn. Bij lichaamsbesef kun je bijvoorbeeld vragen: ‘Waar zijn je voeten? Kun je ze stevig op de mat zetten?’ Bij lichaamsbewustzijn verschuift de aandacht naar de ervaring: ‘Wat voel je nu in je voeten?’
Het mooie is dat daar geen goed of fout antwoord op hoeft te komen. Het ene kind vertelt precies wat het voelt, een ander wijst een plek aan en weer een ander weet het nog niet. De uitnodiging om even aandacht te geven aan het lichaam is op zichzelf al waardevol.
Zo gaat kinderyoga niet alleen over bewegen met je lichaam. Kinderen krijgen ook de ruimte om stil te staan bij wat ze in hun lichaam ervaren en daar steeds meer woorden aan te geven.
Hoe ontwikkelt lichaamsbewustzijn zich?
Lichaamsbewustzijn ontstaat niet van de ene op de andere dag. Kinderen doen voortdurend ervaringen op met hun lichaam. Tijdens rennen en springen, maar ook wanneer ze stilzitten, moe worden, ergens van schrikken of merken dat hun buik kriebelt omdat iets spannend is.
Door zulke ervaringen krijgt een kind steeds meer mogelijkheden om op te merken wat er in zijn lichaam gebeurt. Daarbij gaat het niet alleen om voelen, maar ook om er bewust aandacht aan geven. Een kind kan bijvoorbeeld een gespannen buik hebben zonder daar bewust bij stil te staan. Wanneer een volwassene vraagt: ‘Wat merk je nu in je lichaam?’ wordt het uitgenodigd om die aandacht naar binnen te richten.
Ook taal speelt hierin een mooie rol. Een kind voelt misschien wel iets, maar heeft niet altijd de woorden om uit te leggen wat dat is. Is een buik zwaar, warm, wiebelig, strak of voelt het alsof er vlinders rondvliegen? Door samen nieuwsgierig te zijn naar zulke ervaringen, krijgt een kind woorden aangereikt waarmee het kan vertellen wat het opmerkt.
Bewegen biedt daar volop momenten voor. Na een actieve oefening kun je voelen dat je hart sneller klopt. Tijdens een balanshouding merk je misschien dat je voeten hard aan het werk zijn. En wanneer je daarna op de mat ligt, kun je ontdekken dat je ademhaling langzaam weer rustiger wordt.
Als begeleider hoef je een kind daarbij niet te vertellen wat het zou moeten voelen. Juist vragen als ‘Wat merk jij?’, ‘Waar voel je dat?’ en ‘Is er iets veranderd?’ laten ruimte voor de eigen ervaring.
En die ervaring verschilt van kind tot kind. Waar het ene kind heel precies kan vertellen wat het in zijn lichaam voelt, heeft een ander daar nog weinig woorden voor. Sommige kinderen merken lichamelijke signalen snel op, terwijl andere kinderen meer tijd of uitnodiging nodig hebben. Lichaamsbewustzijn is geen vaardigheid waarop een kind hoeft te presteren.
Binnen kinderyoga kunnen we die ontwikkeling ondersteunen door regelmatig momenten van aandacht in te bouwen. Niet alleen bewegen en weer doorgaan, maar af en toe even voelen: wat gebeurt er eigenlijk in mijn lichaam?
Zo wordt het lichaam niet alleen iets waarmee een kind beweegt, maar ook iets waar het naar leert luisteren.
Van een gevoel naar voelen waar het zit
Blij, boos, bang, verdrietig. Kinderen leren al jong woorden voor gevoelens. Maar weten dat je boos bent, betekent nog niet automatisch dat je ook bewust opmerkt wat er op dat moment in je lichaam gebeurt.
Misschien voelt een kind spanning in zijn buik. Misschien worden zijn handen warm of merkt het dat zijn kaken stevig op elkaar zitten. Een ander kind ervaart hetzelfde gevoel op een heel andere manier. Juist daarom is het zo belangrijk om niet voor een kind in te vullen hoe een gevoel hoort te voelen.
In mijn kinderyogalessen stel ik regelmatig een eenvoudige vraag:
‘Waar voel je dit gevoel?’
Soms kan een kind meteen een plek aanwijzen. Een buik, borst, keel of hoofd. Op andere momenten moet een kind eerst even zoeken. En soms komt er helemaal geen antwoord.
Wat ik ook vaak zie, is dat kinderen naar elkaar luisteren en vervolgens hetzelfde antwoord geven als hun vriendje. Zegt het ene kind: ‘Ik voel het in mijn buik’, dan volgen er ineens nog een paar buiken.
En ook dat is oké.
Het doel van de vraag is niet dat ieder kind direct met een uniek of precies antwoord komt. Alleen al door te vragen ‘Waar voel je dit?’ nodig je een kind uit om de aandacht naar het eigen lichaam te brengen. Misschien weet het nog niet wat het daar voelt. Misschien gebruikt het antwoord van een ander kind als houvast. Het hoeft nog nergens te komen.
Daar kun je vervolgens nieuwsgierig op doorgaan. ‘Hoe voelt het daar?’ Misschien zegt een kind dat het zwaar voelt, warm, strak, wiebelig of juist heel licht. De woorden van het kind zijn daarbij leidend. Als begeleider hoef je de ervaring niet te verklaren of er direct een betekenis aan te geven.
In mijn lessen zie ik dat wanneer dit soort vragen regelmatig terugkomen, kinderen steeds beter woorden kunnen geven aan wat ze voelen. Ook zie ik dat ze bewuster kunnen aangeven waar ze iets in hun lichaam ervaren. Dat is een observatie uit mijn eigen lespraktijk. Ieder kind ontwikkelt zich daarin op zijn eigen manier.
En daar zit voor mij iets waardevols in. We leren een kind niet wat het moet voelen. We blijven het uitnodigen om zelf te ontdekken:
Wat voel ik? Waar voel ik het? En hoe voelt dat voor mij?
Zo wordt lichaamsbewustzijn iets wat je niet alleen uitlegt, maar vooral samen met kinderen ervaart.
Waarom krijgt lichaamsbewustzijn binnen kinderyoga zoveel aandacht?
Kinderyoga geeft kinderen allerlei momenten waarop ze hun lichaam kunnen ervaren. Tijdens bewegen, een yogahouding, een ademhalingsoefening of juist een rustig moment gebeurt er van alles in het lichaam. Als kinderyogadocent kun je kinderen uitnodigen om daar bewust bij stil te staan.
Neem bijvoorbeeld een balanshouding. Natuurlijk kun je bezig zijn met de vraag of een kind zijn evenwicht kan bewaren. Maar je kunt ook vragen: ‘Wat voel je in je voeten als je zo staat?’ Of na een actieve oefening: ‘Merk je iets aan je hartslag of je ademhaling?’
Daarmee verschuift de aandacht van een oefening doen naar ervaren wat er tijdens die oefening gebeurt.
Ik herinner me een meisje uit een van mijn lessen. We hadden tien kikkersprongen gedaan en daarna stonden we even stil om te voelen wat er in ons lichaam gebeurde. Ze merkte ineens haar eigen hartslag op. Vol verbazing vertelde ze dat ze haar hart kon voelen kloppen. Dat was haar nog nooit eerder opgevallen.
Haar complete verbazing was mooi om te zien. Haar hart klopte natuurlijk niet voor het eerst, maar voor haar was het wél de eerste keer dat ze daar zo bewust aandacht voor had. Een speelse oefening en een moment van stilstaan maakten haar ineens bewust van iets wat haar lichaam de hele tijd al deed.
Ook het verschil tussen inspanning en ontspanning kun je op die manier voelbaar maken. Eerst het hele lichaam stevig aanspannen en daarna alles weer loslaten. Hoe voelen je armen daarna? En je gezicht? Merk je verschil tussen stevig aanspannen en helemaal loslaten?
Juist die afwisseling maakt kinderyoga interessant voor lichaamsbewustzijn. Kinderen bewegen, staan stil, ademen, spannen aan en ontspannen. Als begeleider kun je daar kleine momenten van aandacht aan toevoegen, zonder van iedere oefening een gesprek te maken.
Want lichaamsbewustzijn hoeft niet alleen aandacht te krijgen wanneer iedereen stil op een mat ligt. Ook midden in een speelse yogales kun je een moment pakken om te voelen. Soms na tien kikkersprongen, soms tijdens een houding en soms tijdens een rustig moment.
Binnen de Yogabeertjes-opleiding kijken we daarom verder dan alleen welke yogahouding je met kinderen kunt doen. Ook de rol van de docent, pedagogische begeleiding en de ontwikkeling van het kinderlichaam krijgen aandacht. De opleiding benadert kinderyoga daarmee niet als een verzameling losse oefeningen, maar kijkt ook naar de manier waarop je kinderen begeleidt.
Want als kinderyogadocent begeleid je niet alleen wat een kind doet, maar ook de aandacht waarmee een kind iets ervaart.
En soms begint dat met iets heel kleins: even stoppen na tien kikkersprongen en ontdekken dat je je eigen hart kunt voelen kloppen.
Hoe help je kinderen luisteren naar hun lichaam?
Lichaamsbewustzijn kun je niet voor een kind invullen. Je kunt wél momenten creëren waarop een kind wordt uitgenodigd om aandacht te geven aan wat het zelf ervaart. En daarvoor heb je als kinderyogadocent eigenlijk iets heel eenvoudigs nodig: nieuwsgierigheid.
Niet meteen uitleggen wat een kind zou kunnen voelen, maar vragen stellen, ruimte laten en samen ontdekken.
Stel vragen zonder het gevoel voor een kind in te vullen
Er zit een groot verschil tussen vragen:
‘Voel je spanning in je buik?’
en:
‘Wat merk je in je buik?’
Bij de eerste vraag geef je eigenlijk al een antwoord mee. Er zou spanning moeten zijn en die zou in de buik moeten zitten. Terwijl een kind misschien helemaal niets in zijn buik opmerkt. Of juist iets in zijn handen, keel of benen voelt.
Met een open vraag laat je die ervaring bij het kind.
Je kunt bijvoorbeeld vragen: ‘Wat merk je?’, ‘Waar voel je dat?’, ‘Hoe voelt het daar?’ of ‘Merk je iets anders dan net?’
Daarna hoeft er niet meteen een uitgebreid antwoord te komen. Een kind kan ook wijzen, een eigen vergelijking gebruiken of simpelweg zeggen dat het niets merkt.
Als begeleider hoef je daar niet direct iets van te maken. Je kunt nieuwsgierig blijven zonder naar een bepaald antwoord toe te werken.
Laat voelen onderdeel zijn van bewegen
Je hoeft lichaamsbewustzijn niet als aparte oefening in een kinderyogales te stoppen. Juist tijdens het bewegen ontstaan er allerlei kansen om de aandacht even naar het lichaam te brengen.
Na een paar kikkersprongen kun je stilstaan bij de hartslag. Tijdens een balanshouding kun je vragen wat een kind in zijn voeten merkt. Na stevig aanspannen kun je voelen wat er gebeurt wanneer je alles weer loslaat.
Ook tijdens een yogahouding kun je de aandacht verplaatsen. ‘Hoe voelen je benen in deze houding?’ En daarna: ‘Wat merk je nu aan je schouders?’
Zo leert een kind niet alleen wat het met zijn lichaam kan doen, maar krijgt het ook aandacht voor hoe dat bewegen in het eigen lichaam voelt.
Maar dat betekent niet dat je hier tijdens iedere oefening aandacht aan hoeft te geven. Een kinderyogales mag ook gewoon lekker stromen. Kinderen mogen bewegen, spelen, fantaseren en plezier maken zonder steeds te hoeven stoppen om te onderzoeken wat ze voelen.
Er zijn ook lessen of thema’s waarin lichaamsbewustzijn helemaal niet zo’n grote rol speelt. Misschien ligt de aandacht die dag op samenwerken, creativiteit, een yogaverhaal of iets anders wat je met de kinderen wilt ervaren. Dan hoeft lichaamsbewustzijn er niet alsnog bij omdat het ‘bij kinderyoga hoort’.
Als kinderyogadocent leer je juist kijken naar wat past bij het moment, de groep en de bedoeling van je les. Soms ontstaat er vanzelf een mooi moment om even stil te staan bij wat kinderen in hun lichaam merken. Een andere keer laat je dat moment voorbijgaan en ga je lekker verder.
Lichaamsbewustzijn is daarmee geen vakje dat je tijdens iedere les moet afvinken. Het is één van de vele lagen die je binnen kinderyoga kunt inzetten wanneer die iets toevoegt.
Je hoeft dus niet alles in iedere les te stoppen om een waardevolle les te geven.
Ook ‘ik weet het niet’ is een antwoord
Soms stel je een prachtige open vraag en kijkt een kind je aan alsof je zojuist hebt gevraagd hoeveel sterren er in het heelal staan.
‘Waar voel je dat?’
‘Geen idee.’
Dat is oké.
Zoals we eerder zagen, nemen kinderen soms ook het antwoord van een vriendje over. Niet ieder kind kan meteen herkennen, lokaliseren of verwoorden wat het in zijn lichaam ervaart.
Juist daarom willen we van lichaamsbewustzijn geen opdracht maken die goed uitgevoerd moet worden.
Je kunt een kind uitnodigen om even te voelen en het vervolgens weer loslaten. Misschien merkt het iets op, misschien nog niet. Het stellen van de vraag heeft de aandacht in ieder geval even naar het lichaam gebracht.
Als kinderyogadocent hoef je dus niet alle antwoorden uit een kind te halen. Je creëert momenten waarop een kind kan ervaren, voelen en ontdekken. Zonder oordeel en zonder dat er één juiste ervaring hoeft te zijn.
Want luisteren naar je lichaam begint misschien wel met iets heel kleins: even aandacht geven aan wat er nu is.
Leren luisteren naar wat je lichaam vertelt
Een kind dat na tien kikkersprongen ineens ontdekt dat het zijn eigen hart kan voelen kloppen. Een kind dat steeds beter kan vertellen waar het een gevoel in zijn lichaam ervaart. Of een kind dat op de vraag ‘Wat voel je?’ nog geen idee heeft.
Het zijn allemaal momenten waarop een kind aandacht krijgt voor zijn eigen lichaam. Zonder dat daar een goed antwoord of een bepaald resultaat aan vast hoeft te zitten.
Kinderyoga biedt veel natuurlijke momenten om die aandacht uit te nodigen. Tijdens bewegen, ademen, ontspannen of gewoon even stilstaan bij wat er gebeurt. Soms krijgt lichaamsbewustzijn bewust een plek in je les. Een andere keer ligt de aandacht op samenwerken, fantasie, plezier of een heel ander thema. Ook dat hoort bij kinderyoga.
Juist dat maakt het vak van kinderyogadocent zo veelzijdig. Je leert niet alleen leuke oefeningen met kinderen doen, maar ook begrijpen wat er achter die oefeningen zit en hoe je ze passend kunt inzetten voor de kinderen die voor je staan.
Wil je je verder verdiepen in kinderyoga en leren hoe je zelf met kinderen aan de slag kunt? In de Yogabeertjes opleiding kinderyoga en mindfulness leer je stap voor stap hoe je speelse yogalessen opbouwt en kinderen begeleidt vanuit kennis, aandacht en plezier.
Meer inspiratie van Yogabeertjes
Wil je nog meer leuke yoga- en mindfulnessideeën? Download de Yogabeertjes-app en ontdek:
- 65+ yogavideo’s, mindfulnessvideo’s en meditaties
- Leuke extra's voor kinderen
- Inspiratie voor spelenderwijs bewegen, ontspannen en ontdekken
Write your awesome label here.
Gemaakt met
